Βαγγέλης Παπαθανασίου: Από τον Βόλο στο Άπειρο, ο κοσμοναύτης της μουσικής

Ο Βαγγέλης Παπαθανασίου είχε το σπάνιο μουσικό χάρισμα που ο Στρατής Μυριβήλης κατέγραψε πρώτος επίσημα. Σε μια τυχερή συνάντηση, σαν να την είχε σκηνοθετήσει η μοίρα, γνώρισε τον μετέπειτα παγκοσμίου φήμης μουσικό όταν εκείνος ήταν ακόμη μικρό παιδί. Η γνωριμία τους έγινε στο οδοιπορικό του συγγραφέα για το βιβλίο «Απ’ την Ελλάδα».

“Ανάμεσα στις ευχάριστες εκπλήξεις που με περίμεναν στο Βόλο, ήταν και ένα παιδάκι έξι ή εξίμησυ χρονώ, που ανακάλυψα προικισμένο με το θείο δώρο του ταλέντου. Ο μικρός αυτός με τις ποδίτσες της πρώτης δημοτικού, και με τα γκρίζα γελαστά ματάκια του, είναι από τώρα ένας αυτοδίδαχτος μικροσκοπικός συνθέτης. Μου έπαιξε στο πιάνο δύο συνθέσεις του που με κατέπληξαν. Μία την έλεγε “Οι καμπάνες” και την άλλη “Ο χορός”. Πρέπει να δει κανείς τα μικροσκοπικά δακτυλάκια του να αγωνίζονται να πιάσουν τις θαυμάσιες συγχορδίες που κανείς δεν του δίδαξε, πρέπει να ακούσει τους χρωματισμούς και τα χαριτωμένα ευρήματα του, για να καταλάβει το νόημα του Ευαγγελιστού που είπε “Πνεύμα ο θεός και όπου θέλει πνει”. Για να δούμε, τι επιφυλάσσει η μοίρα σε τούτο το Βολιωτάκι.Τον πήρα στα γόνατά μου και τον ρώτησα «γιατί αυτό το κομμάτι το ονόμασες “Οι καμπάνες”, Βάγγο;» Και ο Βάγγος τύλιξε στον λαιμό μου τα χεράκια του, με κοίταξε με απορία και απάντησε χαμογελώντας: «Δεν ξέρω. Έτσι!»”

“Απ’ την Ελλάδα” 1954 – Άνοιξη στο Πήλιο, σελ. 232

Χωρίς να αντιληφθεί τι θα ακολουθούσε, ο Μυριβήλης είχε συναντήσει ένα παιδί που έμελλε να γίνει μία από τις σπουδαιότερες μουσικές προσωπικότητες του 20ού αιώνα. Ο Βαγγέλης Παπαθανασίου, αυτοδίδαχτος δημιουργός με μουσική που συνομιλούσε με τον κόσμο και το σύμπαν, θα τιμηθεί από τον ΣΕΓΑΣ στην Τελετή Έναρξης του Μαραθωνίου, το Σάββατο 7 Νοεμβρίου, στον Τύμβο του Μαραθώνα.

Ο διεθνώς γνωστός Vangelis, γιος του Οδυσσέα και της Φωτεινής, ήρθε στον κόσμο στις 29 Μαρτίου 1943 στην Αγριά του Βόλου. Μετά τον καταστροφικό σεισμό που χτύπησε τη Μαγνησία το 1955, η οικογένειά του μετακόμισε στην Αθήνα. Στα τέσσερα του χρόνια ξεκίνησε να φτιάχνει μουσική στο πιάνο του σπιτιού τους, ενώ στα έξι έπαιξε δημόσια δικές του συνθέσεις. Δεν εκπαιδεύτηκε με τον συνηθισμένο τρόπο· για τον ίδιο, η μουσική αναδυόταν από μια εσωτερική πηγή, την οποία ονόμαζε «μνήμη».

Η ξεχωριστή μουσική πορεία

Στα νεανικά του χρόνια ο Vangelis δοκίμασε διαφορετικές μουσικές κατευθύνσεις και έγινε μέλος των Forminx, ενός από τα κορυφαία ελληνικά συγκροτήματα της δεκαετίας του 1960. Η μετακίνησή του στο Παρίσι το 1968 οδήγησε στη δημιουργία των Aphrodite’s Child, μαζί με τον Ντέμη Ρούσσο και άλλους μουσικούς. Το σχήμα γνώρισε μεγάλη επιτυχία και εκτός Ελλάδας.

Στη συνέχεια ο Παπαθανασίου χάραξε έναν εντελώς προσωπικό ήχο και, με τα συνθεσάιζερ, πρωτοστάτησε στην ηλεκτρονική μουσική, κατακτώντας ακροατές σε όλο τον κόσμο. Το 1975 μετακόμισε στο Λονδίνο, όπου ίδρυσε το Nemo Studios. Η διεθνής καταξίωση ήρθε το 1981, όταν έγραψε τη μουσική για την ταινία «Chariots of Fire» («Οι δρόμοι της φωτιάς»). Για το έργο αυτό κέρδισε το Όσκαρ Καλύτερης Πρωτότυπης Μουσικής, μια ιστορική διάκριση για την ελληνική δημιουργία. Η δική του επιμονή έπαιξε καθοριστικό ρόλο, καθώς οι συντελεστές είχαν αρχικά επιλέξει διαφορετικό κεντρικό μουσικό θέμα. Το «Chariots of Fire» συνδέθηκε όσο κανένα άλλο μουσικό έργο με το Ολυμπιακό κίνημα και τους Αγώνες.

Στη συνέχεια ήρθαν και άλλες σημαντικές δουλειές, ανάμεσά τους το «Blade Runner» και το «1492: Conquest of Paradise». Το τελευταίο εξακολουθεί να αποτελεί πηγή έμπνευσης σε όλο τον κόσμο, με ιδιαίτερη απήχηση στον χώρο του αθλητισμού.

Παράλληλα με τη μουσική, ο Βαγγέλης Παπαθανασίου αφοσιώθηκε και στη ζωγραφική. Για πολλά χρόνια δεν έδειχνε στο κοινό τα εικαστικά έργα του, τα οποία άρχισαν να εκτίθενται σε μεγάλες διοργανώσεις στις αρχές του 21ου αιώνα. Και στα δύο πεδία τον απασχολούσαν η κίνηση, το φως, η ενέργεια και η αρμονία.

Η δημιουργία του απλώθηκε σε πολλά είδη και σκηνές: έγραψε μουσική για τον κινηματογράφο, το θέατρο και το μπαλέτο. Παράλληλα, συνέθεσε έργα που συνδύαζαν την ηλεκτρονική μουσική με την παράδοση, την οποία αγαπούσε ιδιαίτερα.

Βαγγέλης Παπαθανασίου: πορεία προς τα άστρα

Το Διάστημα αποτέλεσε ξεχωριστό κεφάλαιο στη ζωή και τη δημιουργία του Βαγγέλη Παπαθανασίου, με χαρακτηριστικό έργο τη μυθική «Mythodea». Το 2001 παρουσίασε αυτή τη μεγαλειώδη σύνθεση, η οποία συνδέθηκε με την αποστολή της NASA για την εξερεύνηση του Άρη. Η αποστολή Rosetta της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Υπηρεσίας τον ενέπνευσε το 2016 να δημιουργήσει το ομώνυμο άλμπουμ, αφιερωμένο στο συναρπαστικό ταξίδι της ανθρωπότητας προς τον κομήτη 67P/Churyumov–Gerasimenko. Το 2021 ακολούθησε το «Juno to Jupiter» (Από την Ήρα προς τον Δία), με έμπνευση την εξερεύνηση του Δία.

Το Σύμπαν, με έναν τρόπο, ανταπέδωσε στον Παπαθανασίου την αγάπη του. Του πρόσφερε μια τιμή που ελάχιστοι μπορούν να διεκδικήσουν: ένα ουράνιο σώμα να φέρει το όνομά του. Το Minor Planet Center της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης ονόμασε έναν αστεροειδή 6354 Vangelis. Η φωτεινή αυτή παρουσία μπορεί να εκληφθεί ως συμπαντική δικαίωση: ο δημιουργός μουσικής με ουράνια διάσταση απέκτησε τη δική του θέση στον χάρτη του ουρανού.

Πολλές ήταν οι διεθνείς διακρίσεις που απονεμήθηκαν στον Βαγγέλη Παπαθανασίου. Πέρα από το Όσκαρ, η Ελληνική Δημοκρατία τού απένειμε το Παράσημο του Ταξιάρχη του Φοίνικος, ενώ από τη Γαλλία έλαβε τον τίτλο του Διοικητή του Τάγματος των Τεχνών και των Γραμμάτων, καθώς και εκείνον του Ιππότη της Λεγεώνας της Τιμής. Η NASA τον βράβευσε με το Μετάλλιο Δημόσιας Συνεισφοράς και η Ευρωπαϊκή Διαστημική Υπηρεσία αναγνώρισε τη συνδρομή του στην αποστολή Rosetta.

Στις 17 Μαΐου 2022, στο Παρίσι, έφτασε στο τέλος η επίγεια πορεία του, ενώ η επουράνια θα συνεχίζεται όσο φωτίζει ο 6354 Vangelis. Ο Παπαθανασίου πέθανε στα εβδομήντα εννέα του, αφήνοντας πίσω του έναν κόσμο που εξακολουθεί να ακούει και να θαυμάζει τη μουσική ιδιοφυΐα και το έργο του, αλλά και να ξεσηκώνεται ψυχικά με τους «Δρόμους της Φωτιάς».